Cuộc Thi Lan tại Rạch Gầm ,Xoài Mút ,Tỉnh Tiền Giang

Cuộc Thi Lan tại Rạch Gầm ,Xoài Mút ,Tỉnh Tiền Giang

http://youtu.be/ee_hfIJ1CKo

Video clips ảnh chụp toàn cảnh lễ hội và hoa lan

http://www.youtube.com/watch?v=KUHR4jR_UcM

Hội thi hoa lan Cao lãnh Đồng Tháp

http://www.youtube.com/watch?v=bRR-7RCXO90

Giới thiệu chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút

Giữa năm 1784, với ý đồ thôn tính vùng đất Gia Định, vua Xiêm Chakri I lợi dụng sự cầu viện của Nguyễn Ánh, đã cử hai tướng Chiêu Tăng và Chiêu Sương chỉ huy 5 vạn quân và 300 thuyền chiến, chia làm hai đạo thủy-bộ cùng tiến sang xâm lược. Đạo quân thủy gồm 2 vạn và 300 thuyền chiến vượt biển đổ bộ lên Rạch Giá (Kiên Giang); đạo quân bộ gồm 3 vạn tiến qua nước Chân Lạp, nhằm thực hiện việc hội quân ở Trấn Giang (Cần Thơ) để sau đó tiến đánh thành Gia Định. Nguyễn Ánh và quân bản bộ cũng theo gót quân giặc trở về. Quân Xiêm đi đến đâu là đốt phá, cướp của, giết người đến đó, gây nên nhiều tội ác.

Trước tình hình đó, tướng Tây Sơn ở Gia Định là Trương Văn Đa vừa tổ chức chiến đấu nhằm thăm dò và tiêu hao sinh lực của địch, vừa rút lui từng bước để bảo toàn lực lượng, giữ vững thành Mỹ Tho và thành Gia Định.

Tại Quy Nhơn, Bộ chỉ huy quân Tây Sơn theo dõi chặt chẽ hoạt động của quân Xiêm và tích cực chuẩn bị lực lượng để quét sạch bọn xâm lược. Nguyễn Huệ nhận lãnh trách nhiệm tổ chức cuộc phản công chiến lược này.

Cuối năm 1784, quân Xiêm tiến đến sông Tiền, đóng quân từ rạch Trà Lọt (Cái Bè) đến rạch Trà Tân (Cai Lậy), chuẩn bị tấn công Mỹ Tho.

Cũng vào thời điểm này, quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy, vượt biển tiến vào Mỹ Tho. Sau khi xem xét tình hình quân địch và địa bàn sông nước, Nguyễn Huệ quyết định chọn đoạn sông Tiền từ Rạch Gầm đến rạch Xoài Mút làm trận địa quyết chiến với quân Xiêm. Đoạn sông này dài khoảng 7km, ở giữa có cù lao Thới Sơn, hai bên bờ sông cây cối um tùm, cách Mỹ Tho khoảng 12km. Nguyễn Huệ đã cho bố trí một trận địa mai phục lớn ở đây. Thủy quân được giấu trong các con rạch. Bộ binh được bố trí trên bờ và ở cù lao giữa sông.

Đêm 19 rạng ngày 20.1.1785 (năm Giáp Thìn), nhân lúc nước thủy triều lên, Nguyễn Huệ cho chiến thuyền tấn công khiêu khích quân địch. Sau một hồi chiến đấu, chiến thuyền Tây Sơn giả vờ thua bỏ chạy. Hai tướng giặc huy động toàn bộ lực lượng đuổi theo và lọt vào trận địa mai phục của quân Tây Sơn. Sau đợt công kích phủ đầu, quân thủy - bộ Tây Sơn đồng loạt xông ra, chia cắt đội hình của quân địch và tấn công. Quân Xiêm hoàn toàn bị rối loạn, không còn khả năng chống trả. Toàn bộ chiến thuyền của giặc bị đánh chìm. Quân Xiêm bị tiêu diệt gần hết, chỉ còn một số ít thoát được theo đường bộ trốn chạy về nước; Nguyễn Ánh cũng theo đám tàn quân chạy sang Xiêm. Sử triều Nguyễn ghi: “Kể từ sau trận Giáp Thìn, người Xiêm sợ quân Tây Sơn như sợ cọp”.

Trong chiến thắng lịch sử Rạch Gầm – Xoài Mút, nhân dân Tiền Giang (xưa là Định Tường) đã có những đóng góp lớn lao, tạo một tổng hành dinh và là căn cứ của quân Tây Sơn tại Mỹ Tho Đại Phố (nay thuộc P.2 và P.8, TP.Mỹ Tho). Nhân dân Tiền Giang đã một lòng theo Tây Sơn, biểu hiện qua việc hướng dẫn quân Tây Sơn đi trinh sát địa bàn, cung cấp về tình hình sông nước, thủy triều để thiết lập trận địa mai phục và lên phương án tác chiến; đồng thời, nhân dân đã giữ bí mật trận địa mai phục đến phút chót khiến quân địch không mảy may nghi ngờ. Bên cạnh đó, nhân dân còn đóng góp lương thực, thực phẩm và các vật dụng, như dầu mù u, vỏ dừa khô ... để nghĩa quân chiến đấu tiêu diệt giặc Xiêm.

Tại buổi mít tinh trọng thể nầy, mở màn cho buổi lễ là lễ đặt tràng hoa tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ của các Đoàn cán bộ đại điện cho các cơ quan, đoàn thể trong và ngoài tỉnh, trong đó có Đoàn đại biểu Bộ VHTTDL và Sở VHTTDL các tỉnh, thành khu vực ĐBSCL do ông Nguyễn Văn Tấn, Vụ trưởng – Giám đốc cơ quan Bộ VHTTDL tại TP.HCM làm Trưởng đoàn.

Tại buổi lễ, ông Trần Thế Ngọc, Chủ tịch UBND tỉnh Tiền Giang xúc động nói: “Kỷ niệm 225 năm chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút là sự kiện văn hóa nhiều ý nghĩa và là niềm tự hào về quê hương Tiền Giang – quê hương có một quá khứ vinh quang, làm hành trang cho cuộc hành trình về tương lai xán lạn của mình”.

Cũng trong khuôn khổ của Lễ kỷ niệm, từ ngày 18-20.1, tỉnh Tiền Giang còn tổ chức nhiều hoạt động như đua thuyền, thả diều nghệ thuật, triển lãm hình ảnh về chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút, hội thi hoa lan, trưng bày hoa kiểng – bon sai, chưng mâm ngũ quả...

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan 2

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan được mình thu nhặt từ trên mạng internet và đưa lên cho anh em cùng xem cho vui

một số ảnh có độ phân giải cao các bạn có thể chép về dùng làm hình nền cho điện thoại, laptop, máy tính bảng ...

bộ sưu tập ảnh này của bác nhatxa và một số thành viên khác chụp toàn ảnh đẹp . mỗi ảnh là một loài hoa phong lan khác nhau. chụp dưới góc độ nghệ thuật . nhìn vô cùng bắt mắt , khó dùng từ ngữ để diễn tả

 

[gallery columns="2" type="slideshow" link="post" ids="626,627,628,629,630,631,632,633,634,635,636,637,638,639,640,641,642,643,644,645,646,647,648,649,650,651,652,653,654,655,656,657,658,659,660,661,662,663,664,665,666,668,669,670,671,672,673,674,676,677,678,679,680,681,682,683,684,685,686,687,688,585,586,587,588,589,590,591,592,593,594,595,596,597,598,599,600,601,602,603,604,605,606,607,608,609,610,611,612,613,614,615,616,617,618,619,620,621,622,623,624,625"]

 

mời các bạn xem thêm ảnh ở trang 1 ; http://cutekool.com/runglan/2012/07/bo-suu-tap-anh-dep-hoa-phong-lan/

nguồn :

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/5389-anh-dep-hoa-lan-cua-thanh-vien.html

 

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/1494-bo-suu-tap-anh-hoa-lan-trunghongmon.html

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan 2

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan được mình thu nhặt từ trên mạng internet và đưa lên cho anh em cùng xem cho vui

một số ảnh có độ phân giải cao các bạn có thể chép về dùng làm hình nền cho điện thoại, laptop, máy tính bảng ...

bộ sưu tập ảnh này của bác nhatxa và một số thành viên khác chụp toàn ảnh đẹp . mỗi ảnh là một loài hoa phong lan khác nhau. chụp dưới góc độ nghệ thuật . nhìn vô cùng bắt mắt , khó dùng từ ngữ để diễn tả

 

[gallery columns="2"]

 

mời các bạn xem thêm ảnh ở trang 1 ; http://cutekool.com/runglan/2012/07/bo-suu-tap-anh-dep-hoa-phong-lan/

nguồn :

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/5389-anh-dep-hoa-lan-cua-thanh-vien.html

 

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/1494-bo-suu-tap-anh-hoa-lan-trunghongmon.html

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan 2

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan được mình thu nhặt từ trên mạng internet và đưa lên cho anh em cùng xem cho vui

một số ảnh có độ phân giải cao các bạn có thể chép về dùng làm hình nền cho điện thoại, laptop, máy tính bảng ...

bộ sưu tập ảnh này của bác nhatxa và một số thành viên khác chụp toàn ảnh đẹp . mỗi ảnh là một loài hoa phong lan khác nhau. chụp dưới góc độ nghệ thuật . nhìn vô cùng bắt mắt , khó dùng từ ngữ để diễn tả

 

[gallery columns="2"]

 

mời các bạn xem thêm ảnh ở trang 1 ; http://cutekool.com/runglan/2012/07/bo-suu-tap-anh-dep-hoa-phong-lan/

nguồn :

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/5389-anh-dep-hoa-lan-cua-thanh-vien.html

 

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/1494-bo-suu-tap-anh-hoa-lan-trunghongmon.html

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan được mình thu nhặt từ trên mạng internet và đưa lên cho anh em cùng xem cho vui

một số ảnh có độ phân giải cao các bạn có thể chép về dùng làm hình nền cho điện thoại, laptop, máy tính bảng ...

 

bộ sưu tập ảnh này của bác nhatxa và một số thành viên khác chụp toàn ảnh đẹp . mỗi ảnh là một loài hoa phong lan khác nhau. chụp dưới góc độ nghệ thuật . nhìn vô cùng bắt mắt , khó dùng từ ngữ để diễn tả

 

[gallery columns="2"]

do quá nhiều ảnh nên mình mở thêm 1 trang nữa post ảnh hoa lan đẹp lên tiếp cho anh em xem đẫ mắt

http://cutekool.com/runglan/2012/07/bo-suu-tap-anh-dep-hoa-phong-lan-2/

 

 

nguồn :

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/5389-anh-dep-hoa-lan-cua-thanh-vien.html

 

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/1494-bo-suu-tap-anh-hoa-lan-trunghongmon.html

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan được mình thu nhặt từ trên mạng internet và đưa lên cho anh em cùng xem cho vui

một số ảnh có độ phân giải cao các bạn có thể chép về dùng làm hình nền cho điện thoại, laptop, máy tính bảng ...

 

bộ sưu tập ảnh này của bác nhatxa và một số thành viên khác chụp toàn ảnh đẹp . mỗi ảnh là một loài hoa phong lan khác nhau. chụp dưới góc độ nghệ thuật . nhìn vô cùng bắt mắt , khó dùng từ ngữ để diễn tả

 

[gallery columns="2"]

do quá nhiều ảnh nên mình mở thêm 1 trang nữa post ảnh hoa lan đẹp lên tiếp cho anh em xem đẫ mắt

http://cutekool.com/runglan/2012/07/bo-suu-tap-anh-dep-hoa-phong-lan-2/

 

 

nguồn :

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/5389-anh-dep-hoa-lan-cua-thanh-vien.html

 

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/1494-bo-suu-tap-anh-hoa-lan-trunghongmon.html

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan

Bộ sưu tập ảnh đẹp hoa phong lan được mình thu nhặt từ trên mạng internet và đưa lên cho anh em cùng xem cho vui

một số ảnh có độ phân giải cao các bạn có thể chép về dùng làm hình nền cho điện thoại, laptop, máy tính bảng ...

 

bộ sưu tập ảnh này của bác nhatxa và một số thành viên khác chụp toàn ảnh đẹp . mỗi ảnh là một loài hoa phong lan khác nhau. chụp dưới góc độ nghệ thuật . nhìn vô cùng bắt mắt , khó dùng từ ngữ để diễn tả

 

[gallery columns="2"]

do quá nhiều ảnh nên mình mở thêm 1 trang nữa post ảnh hoa lan đẹp lên tiếp cho anh em xem đẫ mắt

http://cutekool.com/runglan/2012/07/bo-suu-tap-anh-dep-hoa-phong-lan-2/

 

 

nguồn :

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/5389-anh-dep-hoa-lan-cua-thanh-vien.html

 

http://hoalancaycanh.com/diendan/anh-dep-phong-lan/1494-bo-suu-tap-anh-hoa-lan-trunghongmon.html

Những bước cần thiết để hoa phong lan phát triển và ra hoa

Những bước cần thiết để hoa phong lan phát triển và ra hoa

 

Cũng như mọi loài cây cỏ khác, bất cứ một giống lan nào cũng cần trải qua những giai đoạn cần thiết để trưởng thành và ra hoa. Hiểu biết, tôn trọng những giai đoạn này cây lan sẽ cho chúng ta những bông hoa đẹp đẽ:

Mọc mầm

Thông thường vào mùa Xuân, đa số cây lan đều bắt đầu nhú mầm. Tuỳ theo loài, theo giống, các mầm non này có thể mọc sau khi hoa vừa tàn như những loài Cymbidium, Dendrobium, Cattleya v.v... Lúc này việc tưới nước bón phân chưa cần thiết, vì mầm cây còn do cây mẹ nuôi dưỡng, chỉ cần giữ cho cây khỏi bị lạnh lẽo và úng nước. Hãy để cây ở chỗ ấm áp, có một chút nắng sớm, độ ẩm vừa phải 40-50%, không có gió mạnh và coi chừng ốc sên có vỏ hay không và rệp.








Khi cây non mọc rễ chừng 3-4 phân, bắt đầu tưới nước chút đỉnh. Vào lúc này có thể thay chậu, chia cành, cắt nhánh. Không nên tưới nước quá nhiều, nhất là đừng tưới vào ngọn cây non, nếu đọng nước sẽ bị thối ngọn. Nên nhớ rằng nếu thiếu nước rễ sẽ mọc dài đi tìm nước, nếu có sẵn nước, rễ sẽ không chịu mọc ra. Nhiều cây lan ra cây con rất chậm, nhưng nếu quá chậm thí dụ như Cymbidium, hay các cây lan ra hoa vào mùa Xuân, nếu cây con mọc vào tháng 6-7 khó lòng có hoa trong mùa Xuân tới.

Trưởng thành

Giai đoạn này thường vào cuối Xuân và suốt mùa Hạ, tức là khi mầm non đã cao khoảng 10-15 phân và rễ đã dài trên 5 phân. Lúc này lan cần nóng, nắng, ẩm, nước và phân.

• Nhiệt độ tối thiểu khoảng 60-65°F (15-26°C) cho ban đêm và không quá 85°F (27°C) cho ban ngày.
• Ánh nắng vừa phải không quá gắt gao.
• Ẩm độ 50-70 %

Tưới nước mỗi tuần 1-2 lần tuỳ theo nhiệt độ lên cao hay xuống thấp. Nắng to và nóng nực trên 85°F hay 27°C tưới 2-3 lần một tuần, còn thấp hơn, nên tưới mỗi tuần một lần là đủ. Nên nhớ: lan cần ẩm nhưng không thích bị ướt rễ liên miên.

Khi cây đã mọc mạnh, trời lại nóng nực nên tưới cho thật đẫm, không nên tưới mỗi ngày một chút, tưới như vậy rễ cây sẽ bị đọng muối có sẵn trong nước và phân bón làm chết rễ. Nếu nhiệt độ trên 90°F (32°C) cần tưới hàng ngày hoặc cách một ngày.

Những giống có rễ phụ mọc ra ngoài như Vanda, Aerides cần tưới cho đến khi rễ đổi thành mầu xanh có đốm trắng.

• Các loài như: Cymbidium, Miltonia,Odontoglossum, Paphiopedilum, Phalaenopsis, Miltonia, Stanhopea cần luôn luôn ẩm rễ nhưng không phải lúc nào cũng sũng nước.
• Các loài như: Brassia, Cattleya, Dendrobium và Oncidium cần để khô rồi mới tưới nhưng đừng để quá khô.
• Các loài như: Ascocenda, Vanda cần phải tưới hàng ngày hoặc mỗi ngày vài lần, nhưng cũng nên để khô rễ mới tưới. Thay vì tưới nước liên miên, nên tăng độ ẩm lên trên 60% bằng cách tưới đẫm dưới đất, hoặc phun sương, nhưng đừng phun trên cây lá mà phun ở dưới đất cho hơi ẩm bốc lên. Nên tưới vào khi mặt trời đã lặn, tránh tưới từ 10 giờ sáng đến 5 giờ chiều, tưới vào lúc này nước sẽ bị mặt trời hâm nóng có hại cho cây.

Bón phân, giai đoạn này lan cần phân bón nhưng nên bón với liều lượng rất nhẹ chỉ cần 1/4 hay 1/2 một thìa cà phê gạt cho 4 lít nước. Nên dùng phân có chỉ số của nhóm đầu cao hơn các nhóm sau như 30-10-10 chẳng hạn, để giúp cho cây mọc mạnh, nếu có ít cây có thể dùng 20-20-20 cũng được. Chỉ số càng cao phân bón càng mạnh, thí dụ 30-10-10 mạnh hơn 7-1-1 gấp 4 lần.

Nên nhớ câu: Weekly and Weekly tức là thật loãng và bón hàng tuần, ngoại trừ các loài như Vanda, Mokara v.v... Bón ít phân, cây không chết, nhưng nếu bón nhiều cây sẽ không ra hoa và sẽ chết.

Ngủ nghỉ

Khi cây không còn tăng trưởng, đây là giai đoạn ngủ nghỉ, lan chuẩn bị ra hoa. Nếu bị sáo trộn lan sẽ không ra hoa. Thời gian này có thể là vài ba tháng, và thường vào Thu-Đông, bắt đầu bằng những cơn gió lạnh. Ban đêm nhiệt độ dần dần hạ xuống dưới 60°F, rồi 50°F hay thấp hơn nữa. Vài loài lan bắt đầu rụng lá, như phần đông giống Dendrobium, những cây xanh lá quanh năm như Aerides (Giáng hương), Rhynchostylis (Ngọc điểm) cũng không còn ra thêm lá, mọc thêm rễ.








Cây không tăng trưởng, không mọc rễ cho nên không cần nhiều nước như mùa hè. Nắng dịu đi, nhiệt độ ban ngày cũng hạ xuống cho nên không cần loại phân bón giúp cho cây lá tăng trưởng nữa như 30-10-10 mà cần đổi sang loại giúp cho hoa như 10-30-20 hay mạnh hơn như 10-50-30. Nhiều người lạm dụng loại phân này cho nên sau mùa hoa, cây sẽ bi còi cọc và chết dần. Tóm lai vào giai đoạn này, thường vào tháng 9 dương lịch chúng ta nên đổi phân bón, tưới nước thưa đi mỗi tuần một lần. Vào mùa Đông sẽ tưới 2 tuần hoặc 1 tháng một lần và không bón phân.

Mùa Đông khi nhiệt độ ban đêm xuống dưới 50°F (10°C) tránh cho cây bị ướt để khỏi bị thối rễ và có đốm trên lá. Lúc này chỉ tưới mỗi tháng một lần và tưới vào ban ngày khi nhiệt độ trên 60°F (16°C). Nếu giai đoạn này vẫn tưới nước và bón phân có chỉ số Nitrogene cao như 30-10-10 cây lan sẽ khó lòng ra hoa, các giống Dendrobium sẽ ra cây con (keiki) thay vì ra hoa.

Thời gian này thay vì tưới nước nên phun sương để giữ hơi ẩm khoảng 40% cho cây khỏi bị teo tóp lại.

Ngoài trừ một số ít, cuối mùa Đông là thời kỳ lan chuẩn bị ra nụ. Khi đó cây lan cần giữ cho độ ẩm đừng xuống quá thấp và đừng để rễ lan bị ướt. Các cây lan như Den. anosmum (Dã hạc), Den. nobile hay những cây có thân rũ nên treo dốc ngược.

Ra hoa

Vào mùa Xuân, khi cơn gió lạnh ngừng thổi, nắng Xuân mang theo hơi ấm, đa số cây lan bắt đầu nhú nụ trên thân cây già đã rung lá hay từ năm trước. Lúc này cần phải đề phòng sự thay đổi bất chợt thái quá về nhiệt độ, ánh nắng và ẩm độ nhất là những khi có cơn gió Lào (VN) hay gió Santa Ana (California) đổ về làm cho thui hoa, chột nụ.








Những loài lan ra hoa cùng một lúc với cây non như Catassetum, Chysis, Cuitlauzina hay Coelogyne v.v... cũng chỉ nên tưới nước rất ít, khoảng mỗi tuần một lần mà không cần phân bón. Các cuộc nghiên cứu của trường Đại học: Iowa state University và Colorado State University, đều đồng ý như vậy.

Một số lan như: Cymbidium, Paphiopedilum và một số Dendrobium ban đêm cần phải lạnh dưới 50°F (10°C) mới ra hoa. Mặt khác nên nhớ lan nở theo mùa, ngoại trừ những cây đã được lai giống có thể nở khác mùa. Có những cây Cattleya ra bẹ hoa hay lưỡi mèo từ mùa Xuân, như Cattleya bowringiana nhưng mãi tới Thu mới nở hoa. Trái lại cây Cattleya skinerii cùng ra bẹ hoa một lượt và nở hoa ngay. Tuy nhiên lan có thể nở sớm hơn nếu nhiệt độ lên cao, hoăc chậm hơn nếu nhiệt độ xuống thấp.

Hoa tàn

Thông thường hoa sẽ tàn trong 2-3 tuần lễ, nhưng các loại: Cymbidium, Phalaenopsis có thể tới 2-3 tháng. Nhưng chúng ta không nên giữ hoa và để trong nhà quá lâu mà nên cắt bỏ hoa trước khi bắt đầu tàn. Như vậy cây sẽ cho thêm dò hoa mới như Phalaenopsis, Vanda v.v... hoặc cho nhiều cây con và cây non cũng khỏe mạnh hơn.

Giai đoạn này nên tưới rất ít, rất thưa gần như không tưới và không bón phân cho tới khi ra mầm mới tưới trở lại.

Nên nhớ trong giai đoạn này nếu để quá khô lan sẽ còi cọc, nhưng nếu tưới quá thường xuyên lan sẽ chết.

Trên đây là những điều căn bản, mong rằng các bạn sẽ lưu ý và thành công mỹ mãn.

 

Westminster 7-2011

Nguyễn Hưng Yên

Những bước cần thiết để hoa phong lan phát triển và ra hoa

Những bước cần thiết để hoa phong lan phát triển và ra hoa

 

Cũng như mọi loài cây cỏ khác, bất cứ một giống lan nào cũng cần trải qua những giai đoạn cần thiết để trưởng thành và ra hoa. Hiểu biết, tôn trọng những giai đoạn này cây lan sẽ cho chúng ta những bông hoa đẹp đẽ:

Mọc mầm

Thông thường vào mùa Xuân, đa số cây lan đều bắt đầu nhú mầm. Tuỳ theo loài, theo giống, các mầm non này có thể mọc sau khi hoa vừa tàn như những loài Cymbidium, Dendrobium, Cattleya v.v... Lúc này việc tưới nước bón phân chưa cần thiết, vì mầm cây còn do cây mẹ nuôi dưỡng, chỉ cần giữ cho cây khỏi bị lạnh lẽo và úng nước. Hãy để cây ở chỗ ấm áp, có một chút nắng sớm, độ ẩm vừa phải 40-50%, không có gió mạnh và coi chừng ốc sên có vỏ hay không và rệp.








Khi cây non mọc rễ chừng 3-4 phân, bắt đầu tưới nước chút đỉnh. Vào lúc này có thể thay chậu, chia cành, cắt nhánh. Không nên tưới nước quá nhiều, nhất là đừng tưới vào ngọn cây non, nếu đọng nước sẽ bị thối ngọn. Nên nhớ rằng nếu thiếu nước rễ sẽ mọc dài đi tìm nước, nếu có sẵn nước, rễ sẽ không chịu mọc ra. Nhiều cây lan ra cây con rất chậm, nhưng nếu quá chậm thí dụ như Cymbidium, hay các cây lan ra hoa vào mùa Xuân, nếu cây con mọc vào tháng 6-7 khó lòng có hoa trong mùa Xuân tới.

Trưởng thành

Giai đoạn này thường vào cuối Xuân và suốt mùa Hạ, tức là khi mầm non đã cao khoảng 10-15 phân và rễ đã dài trên 5 phân. Lúc này lan cần nóng, nắng, ẩm, nước và phân.

• Nhiệt độ tối thiểu khoảng 60-65°F (15-26°C) cho ban đêm và không quá 85°F (27°C) cho ban ngày.
• Ánh nắng vừa phải không quá gắt gao.
• Ẩm độ 50-70 %

Tưới nước mỗi tuần 1-2 lần tuỳ theo nhiệt độ lên cao hay xuống thấp. Nắng to và nóng nực trên 85°F hay 27°C tưới 2-3 lần một tuần, còn thấp hơn, nên tưới mỗi tuần một lần là đủ. Nên nhớ: lan cần ẩm nhưng không thích bị ướt rễ liên miên.

Khi cây đã mọc mạnh, trời lại nóng nực nên tưới cho thật đẫm, không nên tưới mỗi ngày một chút, tưới như vậy rễ cây sẽ bị đọng muối có sẵn trong nước và phân bón làm chết rễ. Nếu nhiệt độ trên 90°F (32°C) cần tưới hàng ngày hoặc cách một ngày.

Những giống có rễ phụ mọc ra ngoài như Vanda, Aerides cần tưới cho đến khi rễ đổi thành mầu xanh có đốm trắng.

• Các loài như: Cymbidium, Miltonia,Odontoglossum, Paphiopedilum, Phalaenopsis, Miltonia, Stanhopea cần luôn luôn ẩm rễ nhưng không phải lúc nào cũng sũng nước.
• Các loài như: Brassia, Cattleya, Dendrobium và Oncidium cần để khô rồi mới tưới nhưng đừng để quá khô.
• Các loài như: Ascocenda, Vanda cần phải tưới hàng ngày hoặc mỗi ngày vài lần, nhưng cũng nên để khô rễ mới tưới. Thay vì tưới nước liên miên, nên tăng độ ẩm lên trên 60% bằng cách tưới đẫm dưới đất, hoặc phun sương, nhưng đừng phun trên cây lá mà phun ở dưới đất cho hơi ẩm bốc lên. Nên tưới vào khi mặt trời đã lặn, tránh tưới từ 10 giờ sáng đến 5 giờ chiều, tưới vào lúc này nước sẽ bị mặt trời hâm nóng có hại cho cây.

Bón phân, giai đoạn này lan cần phân bón nhưng nên bón với liều lượng rất nhẹ chỉ cần 1/4 hay 1/2 một thìa cà phê gạt cho 4 lít nước. Nên dùng phân có chỉ số của nhóm đầu cao hơn các nhóm sau như 30-10-10 chẳng hạn, để giúp cho cây mọc mạnh, nếu có ít cây có thể dùng 20-20-20 cũng được. Chỉ số càng cao phân bón càng mạnh, thí dụ 30-10-10 mạnh hơn 7-1-1 gấp 4 lần.

Nên nhớ câu: Weekly and Weekly tức là thật loãng và bón hàng tuần, ngoại trừ các loài như Vanda, Mokara v.v... Bón ít phân, cây không chết, nhưng nếu bón nhiều cây sẽ không ra hoa và sẽ chết.

Ngủ nghỉ

Khi cây không còn tăng trưởng, đây là giai đoạn ngủ nghỉ, lan chuẩn bị ra hoa. Nếu bị sáo trộn lan sẽ không ra hoa. Thời gian này có thể là vài ba tháng, và thường vào Thu-Đông, bắt đầu bằng những cơn gió lạnh. Ban đêm nhiệt độ dần dần hạ xuống dưới 60°F, rồi 50°F hay thấp hơn nữa. Vài loài lan bắt đầu rụng lá, như phần đông giống Dendrobium, những cây xanh lá quanh năm như Aerides (Giáng hương), Rhynchostylis (Ngọc điểm) cũng không còn ra thêm lá, mọc thêm rễ.








Cây không tăng trưởng, không mọc rễ cho nên không cần nhiều nước như mùa hè. Nắng dịu đi, nhiệt độ ban ngày cũng hạ xuống cho nên không cần loại phân bón giúp cho cây lá tăng trưởng nữa như 30-10-10 mà cần đổi sang loại giúp cho hoa như 10-30-20 hay mạnh hơn như 10-50-30. Nhiều người lạm dụng loại phân này cho nên sau mùa hoa, cây sẽ bi còi cọc và chết dần. Tóm lai vào giai đoạn này, thường vào tháng 9 dương lịch chúng ta nên đổi phân bón, tưới nước thưa đi mỗi tuần một lần. Vào mùa Đông sẽ tưới 2 tuần hoặc 1 tháng một lần và không bón phân.

Mùa Đông khi nhiệt độ ban đêm xuống dưới 50°F (10°C) tránh cho cây bị ướt để khỏi bị thối rễ và có đốm trên lá. Lúc này chỉ tưới mỗi tháng một lần và tưới vào ban ngày khi nhiệt độ trên 60°F (16°C). Nếu giai đoạn này vẫn tưới nước và bón phân có chỉ số Nitrogene cao như 30-10-10 cây lan sẽ khó lòng ra hoa, các giống Dendrobium sẽ ra cây con (keiki) thay vì ra hoa.

Thời gian này thay vì tưới nước nên phun sương để giữ hơi ẩm khoảng 40% cho cây khỏi bị teo tóp lại.

Ngoài trừ một số ít, cuối mùa Đông là thời kỳ lan chuẩn bị ra nụ. Khi đó cây lan cần giữ cho độ ẩm đừng xuống quá thấp và đừng để rễ lan bị ướt. Các cây lan như Den. anosmum (Dã hạc), Den. nobile hay những cây có thân rũ nên treo dốc ngược.

Ra hoa

Vào mùa Xuân, khi cơn gió lạnh ngừng thổi, nắng Xuân mang theo hơi ấm, đa số cây lan bắt đầu nhú nụ trên thân cây già đã rung lá hay từ năm trước. Lúc này cần phải đề phòng sự thay đổi bất chợt thái quá về nhiệt độ, ánh nắng và ẩm độ nhất là những khi có cơn gió Lào (VN) hay gió Santa Ana (California) đổ về làm cho thui hoa, chột nụ.








Những loài lan ra hoa cùng một lúc với cây non như Catassetum, Chysis, Cuitlauzina hay Coelogyne v.v... cũng chỉ nên tưới nước rất ít, khoảng mỗi tuần một lần mà không cần phân bón. Các cuộc nghiên cứu của trường Đại học: Iowa state University và Colorado State University, đều đồng ý như vậy.

Một số lan như: Cymbidium, Paphiopedilum và một số Dendrobium ban đêm cần phải lạnh dưới 50°F (10°C) mới ra hoa. Mặt khác nên nhớ lan nở theo mùa, ngoại trừ những cây đã được lai giống có thể nở khác mùa. Có những cây Cattleya ra bẹ hoa hay lưỡi mèo từ mùa Xuân, như Cattleya bowringiana nhưng mãi tới Thu mới nở hoa. Trái lại cây Cattleya skinerii cùng ra bẹ hoa một lượt và nở hoa ngay. Tuy nhiên lan có thể nở sớm hơn nếu nhiệt độ lên cao, hoăc chậm hơn nếu nhiệt độ xuống thấp.

Hoa tàn

Thông thường hoa sẽ tàn trong 2-3 tuần lễ, nhưng các loại: Cymbidium, Phalaenopsis có thể tới 2-3 tháng. Nhưng chúng ta không nên giữ hoa và để trong nhà quá lâu mà nên cắt bỏ hoa trước khi bắt đầu tàn. Như vậy cây sẽ cho thêm dò hoa mới như Phalaenopsis, Vanda v.v... hoặc cho nhiều cây con và cây non cũng khỏe mạnh hơn.

Giai đoạn này nên tưới rất ít, rất thưa gần như không tưới và không bón phân cho tới khi ra mầm mới tưới trở lại.

Nên nhớ trong giai đoạn này nếu để quá khô lan sẽ còi cọc, nhưng nếu tưới quá thường xuyên lan sẽ chết.

Trên đây là những điều căn bản, mong rằng các bạn sẽ lưu ý và thành công mỹ mãn.

 

Westminster 7-2011

Nguyễn Hưng Yên

Những bước cần thiết để hoa phong lan phát triển và ra hoa

Những bước cần thiết để hoa phong lan phát triển và ra hoa

 

Cũng như mọi loài cây cỏ khác, bất cứ một giống lan nào cũng cần trải qua những giai đoạn cần thiết để trưởng thành và ra hoa. Hiểu biết, tôn trọng những giai đoạn này cây lan sẽ cho chúng ta những bông hoa đẹp đẽ:

Mọc mầm

Thông thường vào mùa Xuân, đa số cây lan đều bắt đầu nhú mầm. Tuỳ theo loài, theo giống, các mầm non này có thể mọc sau khi hoa vừa tàn như những loài Cymbidium, Dendrobium, Cattleya v.v... Lúc này việc tưới nước bón phân chưa cần thiết, vì mầm cây còn do cây mẹ nuôi dưỡng, chỉ cần giữ cho cây khỏi bị lạnh lẽo và úng nước. Hãy để cây ở chỗ ấm áp, có một chút nắng sớm, độ ẩm vừa phải 40-50%, không có gió mạnh và coi chừng ốc sên có vỏ hay không và rệp.








Khi cây non mọc rễ chừng 3-4 phân, bắt đầu tưới nước chút đỉnh. Vào lúc này có thể thay chậu, chia cành, cắt nhánh. Không nên tưới nước quá nhiều, nhất là đừng tưới vào ngọn cây non, nếu đọng nước sẽ bị thối ngọn. Nên nhớ rằng nếu thiếu nước rễ sẽ mọc dài đi tìm nước, nếu có sẵn nước, rễ sẽ không chịu mọc ra. Nhiều cây lan ra cây con rất chậm, nhưng nếu quá chậm thí dụ như Cymbidium, hay các cây lan ra hoa vào mùa Xuân, nếu cây con mọc vào tháng 6-7 khó lòng có hoa trong mùa Xuân tới.

Trưởng thành

Giai đoạn này thường vào cuối Xuân và suốt mùa Hạ, tức là khi mầm non đã cao khoảng 10-15 phân và rễ đã dài trên 5 phân. Lúc này lan cần nóng, nắng, ẩm, nước và phân.

• Nhiệt độ tối thiểu khoảng 60-65°F (15-26°C) cho ban đêm và không quá 85°F (27°C) cho ban ngày.
• Ánh nắng vừa phải không quá gắt gao.
• Ẩm độ 50-70 %

Tưới nước mỗi tuần 1-2 lần tuỳ theo nhiệt độ lên cao hay xuống thấp. Nắng to và nóng nực trên 85°F hay 27°C tưới 2-3 lần một tuần, còn thấp hơn, nên tưới mỗi tuần một lần là đủ. Nên nhớ: lan cần ẩm nhưng không thích bị ướt rễ liên miên.

Khi cây đã mọc mạnh, trời lại nóng nực nên tưới cho thật đẫm, không nên tưới mỗi ngày một chút, tưới như vậy rễ cây sẽ bị đọng muối có sẵn trong nước và phân bón làm chết rễ. Nếu nhiệt độ trên 90°F (32°C) cần tưới hàng ngày hoặc cách một ngày.

Những giống có rễ phụ mọc ra ngoài như Vanda, Aerides cần tưới cho đến khi rễ đổi thành mầu xanh có đốm trắng.

• Các loài như: Cymbidium, Miltonia,Odontoglossum, Paphiopedilum, Phalaenopsis, Miltonia, Stanhopea cần luôn luôn ẩm rễ nhưng không phải lúc nào cũng sũng nước.
• Các loài như: Brassia, Cattleya, Dendrobium và Oncidium cần để khô rồi mới tưới nhưng đừng để quá khô.
• Các loài như: Ascocenda, Vanda cần phải tưới hàng ngày hoặc mỗi ngày vài lần, nhưng cũng nên để khô rễ mới tưới. Thay vì tưới nước liên miên, nên tăng độ ẩm lên trên 60% bằng cách tưới đẫm dưới đất, hoặc phun sương, nhưng đừng phun trên cây lá mà phun ở dưới đất cho hơi ẩm bốc lên. Nên tưới vào khi mặt trời đã lặn, tránh tưới từ 10 giờ sáng đến 5 giờ chiều, tưới vào lúc này nước sẽ bị mặt trời hâm nóng có hại cho cây.

Bón phân, giai đoạn này lan cần phân bón nhưng nên bón với liều lượng rất nhẹ chỉ cần 1/4 hay 1/2 một thìa cà phê gạt cho 4 lít nước. Nên dùng phân có chỉ số của nhóm đầu cao hơn các nhóm sau như 30-10-10 chẳng hạn, để giúp cho cây mọc mạnh, nếu có ít cây có thể dùng 20-20-20 cũng được. Chỉ số càng cao phân bón càng mạnh, thí dụ 30-10-10 mạnh hơn 7-1-1 gấp 4 lần.

Nên nhớ câu: Weekly and Weekly tức là thật loãng và bón hàng tuần, ngoại trừ các loài như Vanda, Mokara v.v... Bón ít phân, cây không chết, nhưng nếu bón nhiều cây sẽ không ra hoa và sẽ chết.

Ngủ nghỉ

Khi cây không còn tăng trưởng, đây là giai đoạn ngủ nghỉ, lan chuẩn bị ra hoa. Nếu bị sáo trộn lan sẽ không ra hoa. Thời gian này có thể là vài ba tháng, và thường vào Thu-Đông, bắt đầu bằng những cơn gió lạnh. Ban đêm nhiệt độ dần dần hạ xuống dưới 60°F, rồi 50°F hay thấp hơn nữa. Vài loài lan bắt đầu rụng lá, như phần đông giống Dendrobium, những cây xanh lá quanh năm như Aerides (Giáng hương), Rhynchostylis (Ngọc điểm) cũng không còn ra thêm lá, mọc thêm rễ.








Cây không tăng trưởng, không mọc rễ cho nên không cần nhiều nước như mùa hè. Nắng dịu đi, nhiệt độ ban ngày cũng hạ xuống cho nên không cần loại phân bón giúp cho cây lá tăng trưởng nữa như 30-10-10 mà cần đổi sang loại giúp cho hoa như 10-30-20 hay mạnh hơn như 10-50-30. Nhiều người lạm dụng loại phân này cho nên sau mùa hoa, cây sẽ bi còi cọc và chết dần. Tóm lai vào giai đoạn này, thường vào tháng 9 dương lịch chúng ta nên đổi phân bón, tưới nước thưa đi mỗi tuần một lần. Vào mùa Đông sẽ tưới 2 tuần hoặc 1 tháng một lần và không bón phân.

Mùa Đông khi nhiệt độ ban đêm xuống dưới 50°F (10°C) tránh cho cây bị ướt để khỏi bị thối rễ và có đốm trên lá. Lúc này chỉ tưới mỗi tháng một lần và tưới vào ban ngày khi nhiệt độ trên 60°F (16°C). Nếu giai đoạn này vẫn tưới nước và bón phân có chỉ số Nitrogene cao như 30-10-10 cây lan sẽ khó lòng ra hoa, các giống Dendrobium sẽ ra cây con (keiki) thay vì ra hoa.

Thời gian này thay vì tưới nước nên phun sương để giữ hơi ẩm khoảng 40% cho cây khỏi bị teo tóp lại.

Ngoài trừ một số ít, cuối mùa Đông là thời kỳ lan chuẩn bị ra nụ. Khi đó cây lan cần giữ cho độ ẩm đừng xuống quá thấp và đừng để rễ lan bị ướt. Các cây lan như Den. anosmum (Dã hạc), Den. nobile hay những cây có thân rũ nên treo dốc ngược.

Ra hoa

Vào mùa Xuân, khi cơn gió lạnh ngừng thổi, nắng Xuân mang theo hơi ấm, đa số cây lan bắt đầu nhú nụ trên thân cây già đã rung lá hay từ năm trước. Lúc này cần phải đề phòng sự thay đổi bất chợt thái quá về nhiệt độ, ánh nắng và ẩm độ nhất là những khi có cơn gió Lào (VN) hay gió Santa Ana (California) đổ về làm cho thui hoa, chột nụ.








Những loài lan ra hoa cùng một lúc với cây non như Catassetum, Chysis, Cuitlauzina hay Coelogyne v.v... cũng chỉ nên tưới nước rất ít, khoảng mỗi tuần một lần mà không cần phân bón. Các cuộc nghiên cứu của trường Đại học: Iowa state University và Colorado State University, đều đồng ý như vậy.

Một số lan như: Cymbidium, Paphiopedilum và một số Dendrobium ban đêm cần phải lạnh dưới 50°F (10°C) mới ra hoa. Mặt khác nên nhớ lan nở theo mùa, ngoại trừ những cây đã được lai giống có thể nở khác mùa. Có những cây Cattleya ra bẹ hoa hay lưỡi mèo từ mùa Xuân, như Cattleya bowringiana nhưng mãi tới Thu mới nở hoa. Trái lại cây Cattleya skinerii cùng ra bẹ hoa một lượt và nở hoa ngay. Tuy nhiên lan có thể nở sớm hơn nếu nhiệt độ lên cao, hoăc chậm hơn nếu nhiệt độ xuống thấp.

Hoa tàn

Thông thường hoa sẽ tàn trong 2-3 tuần lễ, nhưng các loại: Cymbidium, Phalaenopsis có thể tới 2-3 tháng. Nhưng chúng ta không nên giữ hoa và để trong nhà quá lâu mà nên cắt bỏ hoa trước khi bắt đầu tàn. Như vậy cây sẽ cho thêm dò hoa mới như Phalaenopsis, Vanda v.v... hoặc cho nhiều cây con và cây non cũng khỏe mạnh hơn.

Giai đoạn này nên tưới rất ít, rất thưa gần như không tưới và không bón phân cho tới khi ra mầm mới tưới trở lại.

Nên nhớ trong giai đoạn này nếu để quá khô lan sẽ còi cọc, nhưng nếu tưới quá thường xuyên lan sẽ chết.

Trên đây là những điều căn bản, mong rằng các bạn sẽ lưu ý và thành công mỹ mãn.

 

Westminster 7-2011

Nguyễn Hưng Yên

Tản Mạn Hoa phong lan

Không cần phải có con mắt nghệ sĩ mới nhận đựợc cái đẹp của hoa lan mà tự nó, hoa lan đã muôn màu muôn vẻ lôi cuốn được sự chú ý của mọi người. Có người còn cho hoa lan có sức quyến rũ, mê hoặc như tình yêu. Họ đã dùng cả chữ khêu gợi (sexy) với hoa lan để nói đến sức hấp dẫn của loài hoa kiêu xa này.

Các bậc cha mẹ thấy hoa lan đẹp nên đã đặt tên Lan cho con gái mình với hy vọng sau này con gái cũng đẹp xinh và quyến rũ như một đóa lan. Các nữ nghệ sĩ cũng hay chọn Lan để đặt tên cho mình như Thanh Lan, Bạch Lan, Trúc Lan, Mộng Lan. Thế rồi con người nghệ sĩ đôi khi đi tìm những cái phiêu lưu ngoài cuộc đời bình thường. Những tình cảm của các nghệ sĩ tên Lan làm cho loài hoa này thêm một chút nghệ sĩ tính, một chút lãng mạn và một chút định mệnh. Lan như mang một phần thân phận của kiếp người. Giới kỹ nữ cũng thích đặt tên với hoa Lan.

Lan, một chữ không mang năm dấu trầm bổng trong quốc ngữ nhưng có thể coi là một tiếng tượng thanh. Khi đọc lên, Lan nghe như có âm thanh nhẹ nhàng và vang xa. Trong chữ Hán cũng có chữ đọc lên với giọng Lan để nói đến loài hoa kể trên. Hồi còn học chữ Hán, ta thấy có chữ Lan Du để gọi dầu thơm như hoa lan, Trạch Lan, một loại cây có đặc tính trừ được mọt sách nên phòng đựng sách được gọi là Lan Tỉnh Vân Các. Đài dành cho các quan ngự sử được gọi là Lan đài. Tình quý mến giữa bạn bè có chữ Lan giao.

Mộc lan, còn gọi là Đại Lan (Magnolia), một loại cây lớn có hoa và vỏ đều thơm dùng làm nhà. Hương Lan, mùi thơm của hoa Lan. Nhưng trong Hán tự chữ Lan còn có nghĩa khác là gần hết, gần tàn như chữ Tuế lan, năm sắp hết, Dạ lan đêm khuya gần sáng, Tửu lan, cuộc rượu gần tàn⁽¹⁾. Tuy đồng âm dị nghĩa nhưng tiếng Lan đã như có âm hưởng của một loài hoa. Không ai cấm cản ta hiểu dạ lan như đóa hoa lan nở vào đêm khuya, tỏa hương thơm ngát cả một vùng. Nếu giàu tưởng tượng, dạ lan còn gợi cho ta một cái gì có vẻ liêu trai. Mộng lan là nằm mơ thấy lan. Vợ Trịnh Văn Công sau khi nằm mơ thấy lan đã thụ thai và sinh ra Mục công⁽²⁾. Về địa danh, ta có Lan châu (lan zhou), thủ phủ tỉnh Cam Túc bên Trung Quốc. Lan Đình, tên lầu trên bến Lan Chữ thuộc tỉnh Chiết Giang. Lan Đình thiếp, tập ghi bút pháp của Vương Hy chi viết rất đẹp. Trong truyện Kiều có câu "Khen rằng bút pháp đã tinh, So với thiếp Lan Đình nào thua." Lan Thương Giang tên sông Cửu Long miền thượng nguồn ở bên Tàu. (Lan đi với sông có nghĩa sóng lớn).

Ngoài ra, Lan vừa chữ Nôm vừa chữ Hán còn có nghĩa toả rộng ra như lan can, lan man, cỏ lan (cỏ bò lan ra ngoài). Truyện Kiều có câu: "Cỏ lan mặt đất rêu phong dấu giầy"⁽²⁾. Thơ Đường có câu "Ưng nhẫm lan can độc tự sầu" Buồn tựa lan can một mình sầu (Ngày Nay số 150/1939). Nhưng khi nói tới lan là người ta liên tưởng đến hoa Lan vì Hoa lan chiếm một phần tư tổng số hoa trên thế giới hay nói nôm na cứ bốn cái hoa thì có một cái là hoa lan.

Tiếc rằng chưa có ai làm thống kê xem có bao nhiêu người tên Lan trên một trăm hay một ngàn người đàn bà. Nói thế vì Lan là loài hoa nên hợp với người đẹp, các bà các cô. Nhưng nam giới cũng có người được cha mẹ đặt cho tên Lan nghe cũng lả lướt và được bạn bè chọc ghẹo là thường. Các nhà văn, nhà thơ nam giới cũng lấy bút hiệu có chữ Lan như nhà văn Lan Khai.

Nhân vật tiểu thuyết cũng được đặt tên Lan như "Lan và Điệp", chú tiểu Lan. "Huơng Lan" là tác phẩm đầu tay (1947) của nhà văn Nguyễn Thạch Kiên tên thật là Nguyễn Văn Khánh. Rất tiếc chưa đọc nên không biết nội dung quyển truyện nói gì? "Mùi Hương Lan" tên một tác phẩm của nhà văn Ngọc Bảo mới ra mắt độc giả tại miền Nam Cali mới đây (10-01-2009).

Hoa lan và màu sắc

Hoa lan mang gần như đủ màu sắc trong thiên nhiên. Hoa Lan đỏ như Masdevallia ignea, Ren. coccinea… Hoa Lan trắng có Cal. Rubens alba, Hoa Lan vàng như Encyclia citrina, Dendrobium lindleyi. Màu xanh, Màu tím đều có.

Năm ngoái, tại triển lãm hoa lan ở Costa Mesa, chúng tôi thấy có trưng bày cây lan hoa đen tuyền nên có thể gọi là Lan Ngọc đen, Ngọc Lan đen, hay vi vút cho có vẻ Tàu, Huyền Châu Lan, hay Hắc Châu lan (Black Pearl orchid). Giá cây lan đen chưa hoa khoảng trên 100 đô-la. Ai cũng trầm trồ, chụp hình cây mẫu (cây mẫu không bán) nhưng ít người giám mua cây con vì đắt tiền, khó trồng, mà chưa chắc trăm phần trăm đúng màu vì đó là cây lai tạo. Đang định năm nay nếu còn bán, tui sẽ mua một cây lan đen con thử thời vận. Không biết năm mới Lan đen nở hoa có hên không?

Hoa lan có thể tuyền một màu hoặc hai ba màu khác nhau hoặc pha trộn nhiều màu trên một hoa nhất là đối với các cây pha giống. Hoa lan pha giống đôi khi đẹp nhưng lắm khi những vết chấm phá, loang lổ sẽ mất đi cái vẻ đẹp thuần nhất, trang trọng, quý phái của Lan; chẳng khác nào "đổ vôi lên đầu chó vá". Có lẽ nhà văn Kim Dung nói "Cẩu tạp chủng" cũng bao hàm ý nghĩa trên. (xin xem bài Den. Avril’s Gold của Bùi Xuân Đáng)

Hoa Lan và hương thơm

Sau màu sắc, hình dáng, hương thơm là một yếu tố để đánh giá một cây lan. Nếu có màu mà không thơm, giá trị của hoa lan giảm gần phân nửa và người ta gọi là "hữu sắc vô hương". Hương thơm thay đổi từ ngào ngạt đến thoang thoảng tức nồng độ thay đổi khác nhau. Có mùi thơm như chanh, có mùi thơm như hoa lài. Có mùi thơm hắc làm cay lỗ mũi hay có mùi thơm dịu ngọt như mật ong làm sảng khoái tâm hồn. Để ngửi được mùi thơm của hoa cần cả hai yếu tố: mức độ thơm của hoa tỏa ra và mức độ nhạy cảm của khứu giác người ngửi. Cùng một cái hoa có người cho là có mùi thơm có người cho là không có mùi thơm. Thật sự không nhiều thì ít hoa vẫn có sẵn mùi thơm. Có thể ta để hoa khá xa nên không ngửi thấy mùi chứ không phải không có. Gọi là mùi thơm cho dễ hiểu chứ có mùi không thơm mà ngược lại còn hôi hoặc có thể thơm với người này mà hôi với người khác. Không phải lúc nào hoa cũng thơm như nhau. Có lúc ta ngửi thấy mùi hương nhiều có lúc ít hoặc hoa không thơm trong một khoảng thời gian nào đó trong ngày. Có hoa chỉ thơm vào ban đêm ví dụ hoa "Dạ lý hương" như ta đã biết chỉ tỏa hương thơm vào đêm khuya. Hoa thơm để làm gì? Có người cho hương thơm như cái "duyên" bên cạnh cái "đẹp" để làm tăng sức quyến rũ của cái hoa.Không lẽ hoa biết chiều lòng kẻ hâm mộ? Các nhà nghiên cứu thì cho rằng hoa tỏa hương thơm để lôi kéo ong bướm đến hút mật, lấy phấn và qua đó giúp cho nhị đực nhị cái có cơ hội gặp nhau, giúp cho cái hoa hoàn tất tiến trình thụ phấn thành quả sau đó. Đây là vấn đề sinh tồn của hoa và hoa lan.

Hoa Lan và Đường Thi

Chúng tôi đã bỏ ra nguyên một buổi tối để đọc 100 bài thơ Đường nhưng không thấy bài nào nóí về hoa lan. Chữ lan không dấu giọng nên hình như không đủ "mạnh" để gieo vần cho gợi tình, ý, cảnh, cho sắc nét? Trái lại, hoa Đào lại được nhắc đến nhiều lần. Thường thì hoa Mai, hoa Đào đều nở vào mùa Xuân, đánh dấu một thời điểm trong năm, gợi nhớ một cuộc hẹn hò, ly biệt, thường là cảm hứng cho thơ Đường. Trái lại hoa Lan hầu như nở quanh năm (ví dụ lan cymbidium) không tượng trưng cho mùa nào trong năm. Hoa lan không phải là cái mốc của thời gian, không gợi nguồn nhiều cho thi hứng.

Thơ về hoa lan có chăng chỉ để ca tụng hương sắc kỳ diễm của loại hoa này mà thôi. Tác giả Phong Lan bên Úc đã ca tụng:

Hoa Lan trăm sắc với ngàn hương
Trắng, đỏ, vàng, xanh, tím, nâu hường.

Với hai câu thơ trên, tác giả Phong Lan (lại thêm một nhà thơ với tên Lan) đã nói đủ màu sắc, hương thơm của hoa lan. Tiếc rằng lúc đó chưa có Hắc Lan (Fred Clarkeara After Dark "SVO Black Pearl, FCC/AOS)

Tác giả Nguyễn Mạnh Vân cho rằng:

Vườn lan sắc thắm, hương thơm ngát,
Đưa cả hồn tôi thoát bụi trần

Ở đây ta thấy một chút Zen, một chút Thiền. Đường lên Thiên Thai chăng?

Tứ bình: Mai, Lan, Cúc, Trúc

Người Tàu hay dùng bộ Ba như "Phúc Lộc Thọ", "Quân Sư Phụ", "Phụ Phu Tử",… và bộ Bốn như "Cần Kiệm Liêm Chính", "Công Dung Ngôn Hạnh", "Canh Tiều Ngư Mục"… Về Bộ Bốn, khi nói về cây cảnh trong bốn mùa ta thấy có: "Mai Lan Cúc Trúc". Mùa Xuân có hoa Mai, mùa Hạ có hoa Lan, mùa Thu có hoa Cúc và cây Trúc cho mùa Đông. Các loại trên được vẽ thành bốn hình và treo chung làm bộ tứ bình. Ba loại đầu đều là hoa: Mai, Lan, Cúc, nhưng tượng trưng cho mùa Đông thì không phải là hoa mà là cây trúc (tre). Có lẽ một phần vì cây tre không có hoa nhưng dáng đẹp và một phần cây tre chịu được giá lạnh của mùa Đông?

Thật sự cây tre cũng có hoa nhưng tuỳ vùng, tuỳ loại tre và tuỳ độ tuổi. Có loại có hoa, có loại không hoa và có thể ba bốn chục năm mới có hoa một lần. Khi mùa Đông tới, tuyết bao phủ trắng xóa một vùng thì chỉ còn lại những ngọn tre chống chỏi để sống còn. Tranh cổ Trung Hoa về mùa Đông bao giờ cũng có Tre và tuyết. Tre còn cho măng về mùa Đông. Cây trúc không cho hoa nhưng trúc theo tinh thần Đông Phương với "tiết trực tâm hư" tượng trưng cho người quân tử. Dáng dấp thanh thoát của cây trúc biểu hiệu cho cái gì cao thượng. Nét sắc xảo của lá trúc là một phần cấu tạo của Hán tự. Nét đẹp của lá trúc đã được các họa sĩ ghi lại trong hội họa từ trước tới nay và coi đẹp sắc xảo hơn lá lan.

Nói chung Mai Lan Cúc Trúc tượng trưng cho những loại cây kiểng trồng trong vườn làm cảnh và là đề tài cho thi và họa. Những cây này cũng cần sự chăm sóc, vun xới kỹ càng hơn nên gần như gắn bó với gia chủ mà cũng là một nghệ nhân.

Nhân cách hóa hoa Lan

Các tác gỉả những bài thơ về hoa lan gần đây đăng trên mạng Hoa Lan việt Nam ngoài ca tụng vẻ đẹp và hương thơm của hoa lan lại còn coi lan như một con người, một người đẹp. Lan đã "Đưa cả hồn tôi thoát bụi trần" (Nguyễn Mạnh Vân). Lan đã làm cho con người siêu thoát. Lan có vẻ đẹp mê hoặc lòng người. Đối với nhà thơ, hoa Lan đã như một tình nhân:

"Hoa Lan ơi, ta yêu Em, yêu mãi
Yêu hôm nay, ngày mai và ngàn sau
Bằng cả trái tim ta và tất cả."
(Hàn Chân Tín - Bà-Rịa, Việt-Nam)

Ngoài là một người tình, Lan còn được coi như người bạn hiền ngày đêm có nhau, chăm sóc cho nhau, an ủi nhau khi nhà thơ về già:

Trồng Lan còn được về sau
Tuổi già làm bạn có Lan giãi sầu
(Thu Võ)

Nhờ có sắc và hương, hoa lan từ là một cây kiểng vô tri đã trở thành một người tình, một người bạn sớm tối có nhau nhất là đối với các vị cao niên.

Hoa lan và tuổi già

Nuôi trồng, vun xới hoa lan là một công việc nhàn nhã, không đòi hỏi nhiều sức lực, không quá nhiều lệ thuộc vào thời gian. Chăm sóc hoa lan thích hợp cho tuổi già. Công việc có thể làm bây giờ, ngày nay hay ngày mai cũng chẳng sao. Nào có ai cấm ta vừa tỉa cây vừa phì phèo điếu thuốc.

Sáng sớm vừa ngắm hoa lan vừa nhâm nhi tách trà, tách cà phê, làm cho cuộc đời thêm ý nhị. Mùi thơm của hoa Lan, hương thơm của trà, khiến ta ngây ngất, sảng khoái cả một sớm mai.

Sau bao ngày chăm sóc, một chồi hoa đâm lên thì không còn phần thưởng nào quý giá cho bằng. Thành quả tuy nhỏ nhưng chứng tỏ sự chăm sóc của ta không là vô ích.

Một cây lan bị bỏ quên, rễ đã mục, thân đã khô, lá đã héo, coi như chỉ còn chờ chết nhưng qua vài cố gắng nhỏ, cây lan từ từ hồi sinh và cho hoa rực rỡ với hương thơm ngào ngạt. Ta đã "cải tử hoàn sinh", đem lại sự sống cho một loài hoa.

Cái vui của tuổi già là thế. Có người coi chăm sóc hoa lan như chăm sóc con nhỏ. Một người lớn tuổi lo tưới nước, tưới phân, thay chậu, uốn cành cho lan để có một bông hoa đẹp đẽ nào khác chi hồi còn trai tráng lo cho con cái ăn uống, dạy bảo, hướng dẫn để sau này con nên người. Hai hình ảnh khác nhau nhưng đồng dạng và cùng chung ý nghĩa. Ông bạn tôi trước đây, khi mới về hưu, lái xe xuyên bang thăm bạn bẻ, cùng con cháu lên sa mạc đào cây tùng về làm bonsai, cuối tuần đi câu xa bờ hoặc lái xe lòng vòng kiếm đồ cổ, nay chỉ còn thú vui cuối cùng là chơi lan. Ông cụ tuyên bố thẳng thừng: "lực bất tòng tâm", không lái được xe bên này thì các thú vui trước kia đều xếp lại.

Nay thì cụ vui thú với vài chục chậu lan. Cụ nói; "cũng đủ hoa nở chưng trong nhà mà đôi khi còn được phần thưởng của Hội Hoa Lan Việt nam nữa đấy. Không có mấy chậu lan tôi chết ông à! Làm gì cho hết thời giờ".

Ghi chú:
(1) Trần Văn Kiệm, Từ-Điển Văn Học Việt Nam.
(2) Thiều Chửu, Hán Việt Từ Điển

 

2/2009

Trần Đức Tạo

Tản Mạn Hoa phong lan

Không cần phải có con mắt nghệ sĩ mới nhận đựợc cái đẹp của hoa lan mà tự nó, hoa lan đã muôn màu muôn vẻ lôi cuốn được sự chú ý của mọi người. Có người còn cho hoa lan có sức quyến rũ, mê hoặc như tình yêu. Họ đã dùng cả chữ khêu gợi (sexy) với hoa lan để nói đến sức hấp dẫn của loài hoa kiêu xa này.

Các bậc cha mẹ thấy hoa lan đẹp nên đã đặt tên Lan cho con gái mình với hy vọng sau này con gái cũng đẹp xinh và quyến rũ như một đóa lan. Các nữ nghệ sĩ cũng hay chọn Lan để đặt tên cho mình như Thanh Lan, Bạch Lan, Trúc Lan, Mộng Lan. Thế rồi con người nghệ sĩ đôi khi đi tìm những cái phiêu lưu ngoài cuộc đời bình thường. Những tình cảm của các nghệ sĩ tên Lan làm cho loài hoa này thêm một chút nghệ sĩ tính, một chút lãng mạn và một chút định mệnh. Lan như mang một phần thân phận của kiếp người. Giới kỹ nữ cũng thích đặt tên với hoa Lan.

Lan, một chữ không mang năm dấu trầm bổng trong quốc ngữ nhưng có thể coi là một tiếng tượng thanh. Khi đọc lên, Lan nghe như có âm thanh nhẹ nhàng và vang xa. Trong chữ Hán cũng có chữ đọc lên với giọng Lan để nói đến loài hoa kể trên. Hồi còn học chữ Hán, ta thấy có chữ Lan Du để gọi dầu thơm như hoa lan, Trạch Lan, một loại cây có đặc tính trừ được mọt sách nên phòng đựng sách được gọi là Lan Tỉnh Vân Các. Đài dành cho các quan ngự sử được gọi là Lan đài. Tình quý mến giữa bạn bè có chữ Lan giao.

Mộc lan, còn gọi là Đại Lan (Magnolia), một loại cây lớn có hoa và vỏ đều thơm dùng làm nhà. Hương Lan, mùi thơm của hoa Lan. Nhưng trong Hán tự chữ Lan còn có nghĩa khác là gần hết, gần tàn như chữ Tuế lan, năm sắp hết, Dạ lan đêm khuya gần sáng, Tửu lan, cuộc rượu gần tàn⁽¹⁾. Tuy đồng âm dị nghĩa nhưng tiếng Lan đã như có âm hưởng của một loài hoa. Không ai cấm cản ta hiểu dạ lan như đóa hoa lan nở vào đêm khuya, tỏa hương thơm ngát cả một vùng. Nếu giàu tưởng tượng, dạ lan còn gợi cho ta một cái gì có vẻ liêu trai. Mộng lan là nằm mơ thấy lan. Vợ Trịnh Văn Công sau khi nằm mơ thấy lan đã thụ thai và sinh ra Mục công⁽²⁾. Về địa danh, ta có Lan châu (lan zhou), thủ phủ tỉnh Cam Túc bên Trung Quốc. Lan Đình, tên lầu trên bến Lan Chữ thuộc tỉnh Chiết Giang. Lan Đình thiếp, tập ghi bút pháp của Vương Hy chi viết rất đẹp. Trong truyện Kiều có câu "Khen rằng bút pháp đã tinh, So với thiếp Lan Đình nào thua." Lan Thương Giang tên sông Cửu Long miền thượng nguồn ở bên Tàu. (Lan đi với sông có nghĩa sóng lớn).

Ngoài ra, Lan vừa chữ Nôm vừa chữ Hán còn có nghĩa toả rộng ra như lan can, lan man, cỏ lan (cỏ bò lan ra ngoài). Truyện Kiều có câu: "Cỏ lan mặt đất rêu phong dấu giầy"⁽²⁾. Thơ Đường có câu "Ưng nhẫm lan can độc tự sầu" Buồn tựa lan can một mình sầu (Ngày Nay số 150/1939). Nhưng khi nói tới lan là người ta liên tưởng đến hoa Lan vì Hoa lan chiếm một phần tư tổng số hoa trên thế giới hay nói nôm na cứ bốn cái hoa thì có một cái là hoa lan.

Tiếc rằng chưa có ai làm thống kê xem có bao nhiêu người tên Lan trên một trăm hay một ngàn người đàn bà. Nói thế vì Lan là loài hoa nên hợp với người đẹp, các bà các cô. Nhưng nam giới cũng có người được cha mẹ đặt cho tên Lan nghe cũng lả lướt và được bạn bè chọc ghẹo là thường. Các nhà văn, nhà thơ nam giới cũng lấy bút hiệu có chữ Lan như nhà văn Lan Khai.

Nhân vật tiểu thuyết cũng được đặt tên Lan như "Lan và Điệp", chú tiểu Lan. "Huơng Lan" là tác phẩm đầu tay (1947) của nhà văn Nguyễn Thạch Kiên tên thật là Nguyễn Văn Khánh. Rất tiếc chưa đọc nên không biết nội dung quyển truyện nói gì? "Mùi Hương Lan" tên một tác phẩm của nhà văn Ngọc Bảo mới ra mắt độc giả tại miền Nam Cali mới đây (10-01-2009).

Hoa lan và màu sắc

Hoa lan mang gần như đủ màu sắc trong thiên nhiên. Hoa Lan đỏ như Masdevallia ignea, Ren. coccinea… Hoa Lan trắng có Cal. Rubens alba, Hoa Lan vàng như Encyclia citrina, Dendrobium lindleyi. Màu xanh, Màu tím đều có.

Năm ngoái, tại triển lãm hoa lan ở Costa Mesa, chúng tôi thấy có trưng bày cây lan hoa đen tuyền nên có thể gọi là Lan Ngọc đen, Ngọc Lan đen, hay vi vút cho có vẻ Tàu, Huyền Châu Lan, hay Hắc Châu lan (Black Pearl orchid). Giá cây lan đen chưa hoa khoảng trên 100 đô-la. Ai cũng trầm trồ, chụp hình cây mẫu (cây mẫu không bán) nhưng ít người giám mua cây con vì đắt tiền, khó trồng, mà chưa chắc trăm phần trăm đúng màu vì đó là cây lai tạo. Đang định năm nay nếu còn bán, tui sẽ mua một cây lan đen con thử thời vận. Không biết năm mới Lan đen nở hoa có hên không?

Hoa lan có thể tuyền một màu hoặc hai ba màu khác nhau hoặc pha trộn nhiều màu trên một hoa nhất là đối với các cây pha giống. Hoa lan pha giống đôi khi đẹp nhưng lắm khi những vết chấm phá, loang lổ sẽ mất đi cái vẻ đẹp thuần nhất, trang trọng, quý phái của Lan; chẳng khác nào "đổ vôi lên đầu chó vá". Có lẽ nhà văn Kim Dung nói "Cẩu tạp chủng" cũng bao hàm ý nghĩa trên. (xin xem bài Den. Avril’s Gold của Bùi Xuân Đáng)

Hoa Lan và hương thơm

Sau màu sắc, hình dáng, hương thơm là một yếu tố để đánh giá một cây lan. Nếu có màu mà không thơm, giá trị của hoa lan giảm gần phân nửa và người ta gọi là "hữu sắc vô hương". Hương thơm thay đổi từ ngào ngạt đến thoang thoảng tức nồng độ thay đổi khác nhau. Có mùi thơm như chanh, có mùi thơm như hoa lài. Có mùi thơm hắc làm cay lỗ mũi hay có mùi thơm dịu ngọt như mật ong làm sảng khoái tâm hồn. Để ngửi được mùi thơm của hoa cần cả hai yếu tố: mức độ thơm của hoa tỏa ra và mức độ nhạy cảm của khứu giác người ngửi. Cùng một cái hoa có người cho là có mùi thơm có người cho là không có mùi thơm. Thật sự không nhiều thì ít hoa vẫn có sẵn mùi thơm. Có thể ta để hoa khá xa nên không ngửi thấy mùi chứ không phải không có. Gọi là mùi thơm cho dễ hiểu chứ có mùi không thơm mà ngược lại còn hôi hoặc có thể thơm với người này mà hôi với người khác. Không phải lúc nào hoa cũng thơm như nhau. Có lúc ta ngửi thấy mùi hương nhiều có lúc ít hoặc hoa không thơm trong một khoảng thời gian nào đó trong ngày. Có hoa chỉ thơm vào ban đêm ví dụ hoa "Dạ lý hương" như ta đã biết chỉ tỏa hương thơm vào đêm khuya. Hoa thơm để làm gì? Có người cho hương thơm như cái "duyên" bên cạnh cái "đẹp" để làm tăng sức quyến rũ của cái hoa.Không lẽ hoa biết chiều lòng kẻ hâm mộ? Các nhà nghiên cứu thì cho rằng hoa tỏa hương thơm để lôi kéo ong bướm đến hút mật, lấy phấn và qua đó giúp cho nhị đực nhị cái có cơ hội gặp nhau, giúp cho cái hoa hoàn tất tiến trình thụ phấn thành quả sau đó. Đây là vấn đề sinh tồn của hoa và hoa lan.

Hoa Lan và Đường Thi

Chúng tôi đã bỏ ra nguyên một buổi tối để đọc 100 bài thơ Đường nhưng không thấy bài nào nóí về hoa lan. Chữ lan không dấu giọng nên hình như không đủ "mạnh" để gieo vần cho gợi tình, ý, cảnh, cho sắc nét? Trái lại, hoa Đào lại được nhắc đến nhiều lần. Thường thì hoa Mai, hoa Đào đều nở vào mùa Xuân, đánh dấu một thời điểm trong năm, gợi nhớ một cuộc hẹn hò, ly biệt, thường là cảm hứng cho thơ Đường. Trái lại hoa Lan hầu như nở quanh năm (ví dụ lan cymbidium) không tượng trưng cho mùa nào trong năm. Hoa lan không phải là cái mốc của thời gian, không gợi nguồn nhiều cho thi hứng.

Thơ về hoa lan có chăng chỉ để ca tụng hương sắc kỳ diễm của loại hoa này mà thôi. Tác giả Phong Lan bên Úc đã ca tụng:

Hoa Lan trăm sắc với ngàn hương
Trắng, đỏ, vàng, xanh, tím, nâu hường.

Với hai câu thơ trên, tác giả Phong Lan (lại thêm một nhà thơ với tên Lan) đã nói đủ màu sắc, hương thơm của hoa lan. Tiếc rằng lúc đó chưa có Hắc Lan (Fred Clarkeara After Dark "SVO Black Pearl, FCC/AOS)

Tác giả Nguyễn Mạnh Vân cho rằng:

Vườn lan sắc thắm, hương thơm ngát,
Đưa cả hồn tôi thoát bụi trần

Ở đây ta thấy một chút Zen, một chút Thiền. Đường lên Thiên Thai chăng?

Tứ bình: Mai, Lan, Cúc, Trúc

Người Tàu hay dùng bộ Ba như "Phúc Lộc Thọ", "Quân Sư Phụ", "Phụ Phu Tử",… và bộ Bốn như "Cần Kiệm Liêm Chính", "Công Dung Ngôn Hạnh", "Canh Tiều Ngư Mục"… Về Bộ Bốn, khi nói về cây cảnh trong bốn mùa ta thấy có: "Mai Lan Cúc Trúc". Mùa Xuân có hoa Mai, mùa Hạ có hoa Lan, mùa Thu có hoa Cúc và cây Trúc cho mùa Đông. Các loại trên được vẽ thành bốn hình và treo chung làm bộ tứ bình. Ba loại đầu đều là hoa: Mai, Lan, Cúc, nhưng tượng trưng cho mùa Đông thì không phải là hoa mà là cây trúc (tre). Có lẽ một phần vì cây tre không có hoa nhưng dáng đẹp và một phần cây tre chịu được giá lạnh của mùa Đông?

Thật sự cây tre cũng có hoa nhưng tuỳ vùng, tuỳ loại tre và tuỳ độ tuổi. Có loại có hoa, có loại không hoa và có thể ba bốn chục năm mới có hoa một lần. Khi mùa Đông tới, tuyết bao phủ trắng xóa một vùng thì chỉ còn lại những ngọn tre chống chỏi để sống còn. Tranh cổ Trung Hoa về mùa Đông bao giờ cũng có Tre và tuyết. Tre còn cho măng về mùa Đông. Cây trúc không cho hoa nhưng trúc theo tinh thần Đông Phương với "tiết trực tâm hư" tượng trưng cho người quân tử. Dáng dấp thanh thoát của cây trúc biểu hiệu cho cái gì cao thượng. Nét sắc xảo của lá trúc là một phần cấu tạo của Hán tự. Nét đẹp của lá trúc đã được các họa sĩ ghi lại trong hội họa từ trước tới nay và coi đẹp sắc xảo hơn lá lan.

Nói chung Mai Lan Cúc Trúc tượng trưng cho những loại cây kiểng trồng trong vườn làm cảnh và là đề tài cho thi và họa. Những cây này cũng cần sự chăm sóc, vun xới kỹ càng hơn nên gần như gắn bó với gia chủ mà cũng là một nghệ nhân.

Nhân cách hóa hoa Lan

Các tác gỉả những bài thơ về hoa lan gần đây đăng trên mạng Hoa Lan việt Nam ngoài ca tụng vẻ đẹp và hương thơm của hoa lan lại còn coi lan như một con người, một người đẹp. Lan đã "Đưa cả hồn tôi thoát bụi trần" (Nguyễn Mạnh Vân). Lan đã làm cho con người siêu thoát. Lan có vẻ đẹp mê hoặc lòng người. Đối với nhà thơ, hoa Lan đã như một tình nhân:

"Hoa Lan ơi, ta yêu Em, yêu mãi
Yêu hôm nay, ngày mai và ngàn sau
Bằng cả trái tim ta và tất cả."
(Hàn Chân Tín - Bà-Rịa, Việt-Nam)

Ngoài là một người tình, Lan còn được coi như người bạn hiền ngày đêm có nhau, chăm sóc cho nhau, an ủi nhau khi nhà thơ về già:

Trồng Lan còn được về sau
Tuổi già làm bạn có Lan giãi sầu
(Thu Võ)

Nhờ có sắc và hương, hoa lan từ là một cây kiểng vô tri đã trở thành một người tình, một người bạn sớm tối có nhau nhất là đối với các vị cao niên.

Hoa lan và tuổi già

Nuôi trồng, vun xới hoa lan là một công việc nhàn nhã, không đòi hỏi nhiều sức lực, không quá nhiều lệ thuộc vào thời gian. Chăm sóc hoa lan thích hợp cho tuổi già. Công việc có thể làm bây giờ, ngày nay hay ngày mai cũng chẳng sao. Nào có ai cấm ta vừa tỉa cây vừa phì phèo điếu thuốc.

Sáng sớm vừa ngắm hoa lan vừa nhâm nhi tách trà, tách cà phê, làm cho cuộc đời thêm ý nhị. Mùi thơm của hoa Lan, hương thơm của trà, khiến ta ngây ngất, sảng khoái cả một sớm mai.

Sau bao ngày chăm sóc, một chồi hoa đâm lên thì không còn phần thưởng nào quý giá cho bằng. Thành quả tuy nhỏ nhưng chứng tỏ sự chăm sóc của ta không là vô ích.

Một cây lan bị bỏ quên, rễ đã mục, thân đã khô, lá đã héo, coi như chỉ còn chờ chết nhưng qua vài cố gắng nhỏ, cây lan từ từ hồi sinh và cho hoa rực rỡ với hương thơm ngào ngạt. Ta đã "cải tử hoàn sinh", đem lại sự sống cho một loài hoa.

Cái vui của tuổi già là thế. Có người coi chăm sóc hoa lan như chăm sóc con nhỏ. Một người lớn tuổi lo tưới nước, tưới phân, thay chậu, uốn cành cho lan để có một bông hoa đẹp đẽ nào khác chi hồi còn trai tráng lo cho con cái ăn uống, dạy bảo, hướng dẫn để sau này con nên người. Hai hình ảnh khác nhau nhưng đồng dạng và cùng chung ý nghĩa. Ông bạn tôi trước đây, khi mới về hưu, lái xe xuyên bang thăm bạn bẻ, cùng con cháu lên sa mạc đào cây tùng về làm bonsai, cuối tuần đi câu xa bờ hoặc lái xe lòng vòng kiếm đồ cổ, nay chỉ còn thú vui cuối cùng là chơi lan. Ông cụ tuyên bố thẳng thừng: "lực bất tòng tâm", không lái được xe bên này thì các thú vui trước kia đều xếp lại.

Nay thì cụ vui thú với vài chục chậu lan. Cụ nói; "cũng đủ hoa nở chưng trong nhà mà đôi khi còn được phần thưởng của Hội Hoa Lan Việt nam nữa đấy. Không có mấy chậu lan tôi chết ông à! Làm gì cho hết thời giờ".

Ghi chú:
(1) Trần Văn Kiệm, Từ-Điển Văn Học Việt Nam.
(2) Thiều Chửu, Hán Việt Từ Điển

 

2/2009

Trần Đức Tạo

Tản Mạn Hoa phong lan

Không cần phải có con mắt nghệ sĩ mới nhận đựợc cái đẹp của hoa lan mà tự nó, hoa lan đã muôn màu muôn vẻ lôi cuốn được sự chú ý của mọi người. Có người còn cho hoa lan có sức quyến rũ, mê hoặc như tình yêu. Họ đã dùng cả chữ khêu gợi (sexy) với hoa lan để nói đến sức hấp dẫn của loài hoa kiêu xa này.

Các bậc cha mẹ thấy hoa lan đẹp nên đã đặt tên Lan cho con gái mình với hy vọng sau này con gái cũng đẹp xinh và quyến rũ như một đóa lan. Các nữ nghệ sĩ cũng hay chọn Lan để đặt tên cho mình như Thanh Lan, Bạch Lan, Trúc Lan, Mộng Lan. Thế rồi con người nghệ sĩ đôi khi đi tìm những cái phiêu lưu ngoài cuộc đời bình thường. Những tình cảm của các nghệ sĩ tên Lan làm cho loài hoa này thêm một chút nghệ sĩ tính, một chút lãng mạn và một chút định mệnh. Lan như mang một phần thân phận của kiếp người. Giới kỹ nữ cũng thích đặt tên với hoa Lan.

Lan, một chữ không mang năm dấu trầm bổng trong quốc ngữ nhưng có thể coi là một tiếng tượng thanh. Khi đọc lên, Lan nghe như có âm thanh nhẹ nhàng và vang xa. Trong chữ Hán cũng có chữ đọc lên với giọng Lan để nói đến loài hoa kể trên. Hồi còn học chữ Hán, ta thấy có chữ Lan Du để gọi dầu thơm như hoa lan, Trạch Lan, một loại cây có đặc tính trừ được mọt sách nên phòng đựng sách được gọi là Lan Tỉnh Vân Các. Đài dành cho các quan ngự sử được gọi là Lan đài. Tình quý mến giữa bạn bè có chữ Lan giao.

Mộc lan, còn gọi là Đại Lan (Magnolia), một loại cây lớn có hoa và vỏ đều thơm dùng làm nhà. Hương Lan, mùi thơm của hoa Lan. Nhưng trong Hán tự chữ Lan còn có nghĩa khác là gần hết, gần tàn như chữ Tuế lan, năm sắp hết, Dạ lan đêm khuya gần sáng, Tửu lan, cuộc rượu gần tàn⁽¹⁾. Tuy đồng âm dị nghĩa nhưng tiếng Lan đã như có âm hưởng của một loài hoa. Không ai cấm cản ta hiểu dạ lan như đóa hoa lan nở vào đêm khuya, tỏa hương thơm ngát cả một vùng. Nếu giàu tưởng tượng, dạ lan còn gợi cho ta một cái gì có vẻ liêu trai. Mộng lan là nằm mơ thấy lan. Vợ Trịnh Văn Công sau khi nằm mơ thấy lan đã thụ thai và sinh ra Mục công⁽²⁾. Về địa danh, ta có Lan châu (lan zhou), thủ phủ tỉnh Cam Túc bên Trung Quốc. Lan Đình, tên lầu trên bến Lan Chữ thuộc tỉnh Chiết Giang. Lan Đình thiếp, tập ghi bút pháp của Vương Hy chi viết rất đẹp. Trong truyện Kiều có câu "Khen rằng bút pháp đã tinh, So với thiếp Lan Đình nào thua." Lan Thương Giang tên sông Cửu Long miền thượng nguồn ở bên Tàu. (Lan đi với sông có nghĩa sóng lớn).

Ngoài ra, Lan vừa chữ Nôm vừa chữ Hán còn có nghĩa toả rộng ra như lan can, lan man, cỏ lan (cỏ bò lan ra ngoài). Truyện Kiều có câu: "Cỏ lan mặt đất rêu phong dấu giầy"⁽²⁾. Thơ Đường có câu "Ưng nhẫm lan can độc tự sầu" Buồn tựa lan can một mình sầu (Ngày Nay số 150/1939). Nhưng khi nói tới lan là người ta liên tưởng đến hoa Lan vì Hoa lan chiếm một phần tư tổng số hoa trên thế giới hay nói nôm na cứ bốn cái hoa thì có một cái là hoa lan.

Tiếc rằng chưa có ai làm thống kê xem có bao nhiêu người tên Lan trên một trăm hay một ngàn người đàn bà. Nói thế vì Lan là loài hoa nên hợp với người đẹp, các bà các cô. Nhưng nam giới cũng có người được cha mẹ đặt cho tên Lan nghe cũng lả lướt và được bạn bè chọc ghẹo là thường. Các nhà văn, nhà thơ nam giới cũng lấy bút hiệu có chữ Lan như nhà văn Lan Khai.

Nhân vật tiểu thuyết cũng được đặt tên Lan như "Lan và Điệp", chú tiểu Lan. "Huơng Lan" là tác phẩm đầu tay (1947) của nhà văn Nguyễn Thạch Kiên tên thật là Nguyễn Văn Khánh. Rất tiếc chưa đọc nên không biết nội dung quyển truyện nói gì? "Mùi Hương Lan" tên một tác phẩm của nhà văn Ngọc Bảo mới ra mắt độc giả tại miền Nam Cali mới đây (10-01-2009).

Hoa lan và màu sắc

Hoa lan mang gần như đủ màu sắc trong thiên nhiên. Hoa Lan đỏ như Masdevallia ignea, Ren. coccinea… Hoa Lan trắng có Cal. Rubens alba, Hoa Lan vàng như Encyclia citrina, Dendrobium lindleyi. Màu xanh, Màu tím đều có.

Năm ngoái, tại triển lãm hoa lan ở Costa Mesa, chúng tôi thấy có trưng bày cây lan hoa đen tuyền nên có thể gọi là Lan Ngọc đen, Ngọc Lan đen, hay vi vút cho có vẻ Tàu, Huyền Châu Lan, hay Hắc Châu lan (Black Pearl orchid). Giá cây lan đen chưa hoa khoảng trên 100 đô-la. Ai cũng trầm trồ, chụp hình cây mẫu (cây mẫu không bán) nhưng ít người giám mua cây con vì đắt tiền, khó trồng, mà chưa chắc trăm phần trăm đúng màu vì đó là cây lai tạo. Đang định năm nay nếu còn bán, tui sẽ mua một cây lan đen con thử thời vận. Không biết năm mới Lan đen nở hoa có hên không?

Hoa lan có thể tuyền một màu hoặc hai ba màu khác nhau hoặc pha trộn nhiều màu trên một hoa nhất là đối với các cây pha giống. Hoa lan pha giống đôi khi đẹp nhưng lắm khi những vết chấm phá, loang lổ sẽ mất đi cái vẻ đẹp thuần nhất, trang trọng, quý phái của Lan; chẳng khác nào "đổ vôi lên đầu chó vá". Có lẽ nhà văn Kim Dung nói "Cẩu tạp chủng" cũng bao hàm ý nghĩa trên. (xin xem bài Den. Avril’s Gold của Bùi Xuân Đáng)

Hoa Lan và hương thơm

Sau màu sắc, hình dáng, hương thơm là một yếu tố để đánh giá một cây lan. Nếu có màu mà không thơm, giá trị của hoa lan giảm gần phân nửa và người ta gọi là "hữu sắc vô hương". Hương thơm thay đổi từ ngào ngạt đến thoang thoảng tức nồng độ thay đổi khác nhau. Có mùi thơm như chanh, có mùi thơm như hoa lài. Có mùi thơm hắc làm cay lỗ mũi hay có mùi thơm dịu ngọt như mật ong làm sảng khoái tâm hồn. Để ngửi được mùi thơm của hoa cần cả hai yếu tố: mức độ thơm của hoa tỏa ra và mức độ nhạy cảm của khứu giác người ngửi. Cùng một cái hoa có người cho là có mùi thơm có người cho là không có mùi thơm. Thật sự không nhiều thì ít hoa vẫn có sẵn mùi thơm. Có thể ta để hoa khá xa nên không ngửi thấy mùi chứ không phải không có. Gọi là mùi thơm cho dễ hiểu chứ có mùi không thơm mà ngược lại còn hôi hoặc có thể thơm với người này mà hôi với người khác. Không phải lúc nào hoa cũng thơm như nhau. Có lúc ta ngửi thấy mùi hương nhiều có lúc ít hoặc hoa không thơm trong một khoảng thời gian nào đó trong ngày. Có hoa chỉ thơm vào ban đêm ví dụ hoa "Dạ lý hương" như ta đã biết chỉ tỏa hương thơm vào đêm khuya. Hoa thơm để làm gì? Có người cho hương thơm như cái "duyên" bên cạnh cái "đẹp" để làm tăng sức quyến rũ của cái hoa.Không lẽ hoa biết chiều lòng kẻ hâm mộ? Các nhà nghiên cứu thì cho rằng hoa tỏa hương thơm để lôi kéo ong bướm đến hút mật, lấy phấn và qua đó giúp cho nhị đực nhị cái có cơ hội gặp nhau, giúp cho cái hoa hoàn tất tiến trình thụ phấn thành quả sau đó. Đây là vấn đề sinh tồn của hoa và hoa lan.

Hoa Lan và Đường Thi

Chúng tôi đã bỏ ra nguyên một buổi tối để đọc 100 bài thơ Đường nhưng không thấy bài nào nóí về hoa lan. Chữ lan không dấu giọng nên hình như không đủ "mạnh" để gieo vần cho gợi tình, ý, cảnh, cho sắc nét? Trái lại, hoa Đào lại được nhắc đến nhiều lần. Thường thì hoa Mai, hoa Đào đều nở vào mùa Xuân, đánh dấu một thời điểm trong năm, gợi nhớ một cuộc hẹn hò, ly biệt, thường là cảm hứng cho thơ Đường. Trái lại hoa Lan hầu như nở quanh năm (ví dụ lan cymbidium) không tượng trưng cho mùa nào trong năm. Hoa lan không phải là cái mốc của thời gian, không gợi nguồn nhiều cho thi hứng.

Thơ về hoa lan có chăng chỉ để ca tụng hương sắc kỳ diễm của loại hoa này mà thôi. Tác giả Phong Lan bên Úc đã ca tụng:

Hoa Lan trăm sắc với ngàn hương
Trắng, đỏ, vàng, xanh, tím, nâu hường.

Với hai câu thơ trên, tác giả Phong Lan (lại thêm một nhà thơ với tên Lan) đã nói đủ màu sắc, hương thơm của hoa lan. Tiếc rằng lúc đó chưa có Hắc Lan (Fred Clarkeara After Dark "SVO Black Pearl, FCC/AOS)

Tác giả Nguyễn Mạnh Vân cho rằng:

Vườn lan sắc thắm, hương thơm ngát,
Đưa cả hồn tôi thoát bụi trần

Ở đây ta thấy một chút Zen, một chút Thiền. Đường lên Thiên Thai chăng?

Tứ bình: Mai, Lan, Cúc, Trúc

Người Tàu hay dùng bộ Ba như "Phúc Lộc Thọ", "Quân Sư Phụ", "Phụ Phu Tử",… và bộ Bốn như "Cần Kiệm Liêm Chính", "Công Dung Ngôn Hạnh", "Canh Tiều Ngư Mục"… Về Bộ Bốn, khi nói về cây cảnh trong bốn mùa ta thấy có: "Mai Lan Cúc Trúc". Mùa Xuân có hoa Mai, mùa Hạ có hoa Lan, mùa Thu có hoa Cúc và cây Trúc cho mùa Đông. Các loại trên được vẽ thành bốn hình và treo chung làm bộ tứ bình. Ba loại đầu đều là hoa: Mai, Lan, Cúc, nhưng tượng trưng cho mùa Đông thì không phải là hoa mà là cây trúc (tre). Có lẽ một phần vì cây tre không có hoa nhưng dáng đẹp và một phần cây tre chịu được giá lạnh của mùa Đông?

Thật sự cây tre cũng có hoa nhưng tuỳ vùng, tuỳ loại tre và tuỳ độ tuổi. Có loại có hoa, có loại không hoa và có thể ba bốn chục năm mới có hoa một lần. Khi mùa Đông tới, tuyết bao phủ trắng xóa một vùng thì chỉ còn lại những ngọn tre chống chỏi để sống còn. Tranh cổ Trung Hoa về mùa Đông bao giờ cũng có Tre và tuyết. Tre còn cho măng về mùa Đông. Cây trúc không cho hoa nhưng trúc theo tinh thần Đông Phương với "tiết trực tâm hư" tượng trưng cho người quân tử. Dáng dấp thanh thoát của cây trúc biểu hiệu cho cái gì cao thượng. Nét sắc xảo của lá trúc là một phần cấu tạo của Hán tự. Nét đẹp của lá trúc đã được các họa sĩ ghi lại trong hội họa từ trước tới nay và coi đẹp sắc xảo hơn lá lan.

Nói chung Mai Lan Cúc Trúc tượng trưng cho những loại cây kiểng trồng trong vườn làm cảnh và là đề tài cho thi và họa. Những cây này cũng cần sự chăm sóc, vun xới kỹ càng hơn nên gần như gắn bó với gia chủ mà cũng là một nghệ nhân.

Nhân cách hóa hoa Lan

Các tác gỉả những bài thơ về hoa lan gần đây đăng trên mạng Hoa Lan việt Nam ngoài ca tụng vẻ đẹp và hương thơm của hoa lan lại còn coi lan như một con người, một người đẹp. Lan đã "Đưa cả hồn tôi thoát bụi trần" (Nguyễn Mạnh Vân). Lan đã làm cho con người siêu thoát. Lan có vẻ đẹp mê hoặc lòng người. Đối với nhà thơ, hoa Lan đã như một tình nhân:

"Hoa Lan ơi, ta yêu Em, yêu mãi
Yêu hôm nay, ngày mai và ngàn sau
Bằng cả trái tim ta và tất cả."
(Hàn Chân Tín - Bà-Rịa, Việt-Nam)

Ngoài là một người tình, Lan còn được coi như người bạn hiền ngày đêm có nhau, chăm sóc cho nhau, an ủi nhau khi nhà thơ về già:

Trồng Lan còn được về sau
Tuổi già làm bạn có Lan giãi sầu
(Thu Võ)

Nhờ có sắc và hương, hoa lan từ là một cây kiểng vô tri đã trở thành một người tình, một người bạn sớm tối có nhau nhất là đối với các vị cao niên.

Hoa lan và tuổi già

Nuôi trồng, vun xới hoa lan là một công việc nhàn nhã, không đòi hỏi nhiều sức lực, không quá nhiều lệ thuộc vào thời gian. Chăm sóc hoa lan thích hợp cho tuổi già. Công việc có thể làm bây giờ, ngày nay hay ngày mai cũng chẳng sao. Nào có ai cấm ta vừa tỉa cây vừa phì phèo điếu thuốc.

Sáng sớm vừa ngắm hoa lan vừa nhâm nhi tách trà, tách cà phê, làm cho cuộc đời thêm ý nhị. Mùi thơm của hoa Lan, hương thơm của trà, khiến ta ngây ngất, sảng khoái cả một sớm mai.

Sau bao ngày chăm sóc, một chồi hoa đâm lên thì không còn phần thưởng nào quý giá cho bằng. Thành quả tuy nhỏ nhưng chứng tỏ sự chăm sóc của ta không là vô ích.

Một cây lan bị bỏ quên, rễ đã mục, thân đã khô, lá đã héo, coi như chỉ còn chờ chết nhưng qua vài cố gắng nhỏ, cây lan từ từ hồi sinh và cho hoa rực rỡ với hương thơm ngào ngạt. Ta đã "cải tử hoàn sinh", đem lại sự sống cho một loài hoa.

Cái vui của tuổi già là thế. Có người coi chăm sóc hoa lan như chăm sóc con nhỏ. Một người lớn tuổi lo tưới nước, tưới phân, thay chậu, uốn cành cho lan để có một bông hoa đẹp đẽ nào khác chi hồi còn trai tráng lo cho con cái ăn uống, dạy bảo, hướng dẫn để sau này con nên người. Hai hình ảnh khác nhau nhưng đồng dạng và cùng chung ý nghĩa. Ông bạn tôi trước đây, khi mới về hưu, lái xe xuyên bang thăm bạn bẻ, cùng con cháu lên sa mạc đào cây tùng về làm bonsai, cuối tuần đi câu xa bờ hoặc lái xe lòng vòng kiếm đồ cổ, nay chỉ còn thú vui cuối cùng là chơi lan. Ông cụ tuyên bố thẳng thừng: "lực bất tòng tâm", không lái được xe bên này thì các thú vui trước kia đều xếp lại.

Nay thì cụ vui thú với vài chục chậu lan. Cụ nói; "cũng đủ hoa nở chưng trong nhà mà đôi khi còn được phần thưởng của Hội Hoa Lan Việt nam nữa đấy. Không có mấy chậu lan tôi chết ông à! Làm gì cho hết thời giờ".

Ghi chú:
(1) Trần Văn Kiệm, Từ-Điển Văn Học Việt Nam.
(2) Thiều Chửu, Hán Việt Từ Điển

 

2/2009

Trần Đức Tạo